एलाण्डेकालिन चिली,ह्युगो चावेज शाशीत वर्तमान भेनेजुएला र अहिलेको नेपालको राजनैतिक परिवेशमा धेरै समानताहरू छन । १९७० को दशकमा चिली समाजवाद लागू गर्ने प्रयत्नमा दुइ दशक लामो सैन्य शाशनको जाँतोमा पिसिन पुग्यो भने २००२ को भेनेजुएलन सैन्य कू असफल भएपछि त्यहाँ एकखाले अधिनायकवादको अभ्यास भैरहेको छ । चिलीमा साल्भाडोर एलाण्डे र भेनेजुएलामा ह्यूगो चावेज दुबैजना जनमत जीतेर नेतृत्वमा स्थापित भएका हुन । यस आलेखमा यि ल्याटिन अमेरिकी देशका भिन्न-भिन्न कालखण्डमा सम्पन्न भएका तर समान चरित्रका पछिल्ला विद्रोह र प्रतिविद्रोहहरूको कसिमा हाम्रो सन्दर्भलाइ हेर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।
 
१- चिली र सैन्य विद्रोह
ल्याटिन अमेरिकन राष्ट्र चिलिमा १९७० मा सम्पन्न विवादास्पद राष्ट्रपतीय चुनाव जीतेर साल्भाडोर एलाण्डे विश्व इतिहाँसमा प्रथम जननिर्वाचित कम्युनिष्ट राष्ट्रपति बने । सेनाको अनिच्छाका बावजूद एलाण्डेले पद तथा गोपनीयताको सपथ ग्रहण गरे । उनको सत्तारोहणका बेला चिली अहिलेको नेपाल जस्तै आर्थिक दुरावस्था,न्यून आर्थिक वृद्धि,चर्को मुद्रास्फिति,आयको असमान वितरण र मुलुकको अर्थतन्त्रमा मुठ्ठीभर ब्यक्तिहरूको हालिमुहाली जस्ता समस्याले ग्रस्त थियो । एलाण्डेले आफ्नो कार्यकालको शुरूवात आर्थिक सुधार अभियानबाट गरे । फलस्वरूप प्रथम वर्षमै आर्थिक वृद्धदर ८.६ प्रतिशत पुग्यो,मुद्रास्फिति ३४ बाट २२ प्रतिशतमा झर्यो । औद्योगिक उत्पादन १२ प्रतिशतले बढ्यो ।
अर्थतन्त्रको यो सामान्य सुधारसँगै उनले राज्यका अँगहरूमा राजनीतिक सिकञ्जा कस्दै लग्न थाले । १९७१ मा चिली भ्रमणमा आएका क्यूबाका कम्यूनिष्ट राष्ट्रपति फिडेल क्यास्ट्रोले चिलियन अग्रसरता क्यूबन समाजबाद हुँदै अन्ततः सोवियत साम्यबादमा परिणत हुने उद्घोष गरे । यहिँबाट बिख्यात चिलियन सैन्यबिद्रोहको गर्भधारण भयो । सरकारको एकपक्षीय आर्थिक सुधार कार्यक्रमबाट असन्तुष्ट बनेका सम्पन्न वर्ग र गैरमार्क्सवादी दलहरूको दवाव बढ्न थाल्यो । सरकारले लागू गरेको नयाँ मौद्रिक नीतिका कारण १९७१ मा सुधार देखिएको मुद्रास्फिति दर १९७२ मा एक्कासि बढेर १४० प्रतिशत पुग्यो । यसको जिम्मेवार कालोबजारी भएको ठहर गर्दै आधारभूत वस्तुहरूको उत्पादन र वितरण प्रणालीमा सरकारको नियन्त्रण कायम गरियो । यसले गर्दा चिलियन समाज अभूतपुर्व द्वन्द्वमा फस्न पुग्यो । ट्रक मालिकहरूको ट्रेड यूनियनले राष्ट्रब्यापी अनिश्चितकालिन हड्ताल शुरू गर्यो । त्यसमा साना व्यवसायी,पेशागत सँगठनहरू र विद्यार्थीहरू सामेल भए । यो ३४ दिन चलेको आन्दोलनले सेनाप्रमुख कार्लोस प्राटसलाइ गृहमन्त्री बनाएर विश्राम लियो । एलाण्डेको सहयोगी दल कृश्चियन डेमोक्र्याट गठबन्धनबाट अलग्गिएर विपक्षी न्याशनल पार्टीमा विलय भयो ।  यसै मेसोमा कलोनेल रोबर्टोले असफल सैन्य बिद्रोह गरे । खानी मजदूरहरूले आम हडताल आह्वान गरे । चौतर्फी घेरबन्दीमा परेको एलाण्डे सरकारले सँविधान र कानूनको खुलेअाम धज्जी उडाउन थाल्यो ।  सर्वोच्च अदालतले विधिको सम्मान गर्न सरकारलाइ सार्वजनिक रूपमै अपील गर्यो । व्यवस्थापिकाले सरकारद्वारा अधिनायकवाद शूरू गरिएको भन्दै सँवैधानिक सर्वोच्चता बचाउन सेनालाइ अाग्रह गर्यो ।

यति हुँदा पनि जनताको दुहाइ दिँदै एलाण्डे सरकार सत्ता कब्जाको अभियानमा अग्रसर हुन थालेपछी सर्वोच्च अदालतले सर्वसम्मतिले एउटा प्रस्ताव पारित गरि सरकारले अदालतको आदेशको बर्खिलाप गरि कानूनी आधार गुमाइसकेको र विधिको सर्वोच्चताको सम्मान नगरेको घोषणा गर्यो । त्यसै गरि व्यवस्थापिकाले ४७ का विरूद्ध ८१ मतले एक प्रस्ताव पारित गरि सरकारमाथी विधायीकाको बेवास्ता गरेर अध्यादेशबाट शाशन सञ्चालन गरेको,आफ्ना भार्तृ संगठनका कार्यकर्ताहरू विरूद्ध अदालतले गरेको फैसला कार्यान्वयन नगरेको,अदालतको घोषणा र निर्णयहरूको सम्मान नगरेको,सञ्चार माध्यमहरूमा हस्तक्षप गरेको,आफ्ना समर्थकलाइ हतियारले सुसज्जीत गरेको र अरूलाइ बन्देज लगाएको, गैरकानूनी रूपमा कब्जा गरिएका सम्पत्ति,घरजग्गा र कलकारखानाहरूलाइ मान्यता दिएको आदि आरोप लगाउँदै संवैधानिक सर्वोच्चता,कानूनी राजको सुनिश्चितता र आधारभूत लोकतान्त्रीक मूल्य-मान्यताहरूको सँरक्षणको लागि तुरून्तै हस्तक्षप गर्न सेनालाइ अनुरोध गर्यो । त्यसै गरि पारित प्रस्तावमा एलाण्डे सरकार स्पष्ट रूपले सत्ता कब्जा गर्ने र सधैँको लागि अधिनायकवाद लागू गर्ने योजनामा रहेको घोषणा गरियो र सेनासँग मुठभेड गर्ने उद्देश्यले विकास गरिएका सरकार संरक्षित प्यारामिलिटरी र सशस्त्र समुहहरूको आलोचना गर्दै तुरून्तै तिनीहरूको विघटनको माग गरियो ।

तर पनि उनले हार मानेनन । बरू चेम्बर अफ डेपुटीज (व्यवस्थापिका) को घोषणालाइ दुइतिहाइ मत प्राप्त नभएको भनि खारेज गरिदिए । उनले यस घोषणालाइ जननिर्वचित सरकार र जनअकांक्षाका विरूद्ध विस्तारवादी शक्तिहरू र  सिमित वर्गको स्वार्थको लागि नागरिक सर्वोच्चताको विरूद्ध सैन्य सर्वोच्चता स्थापना गर्ने प्रयासको रूपमा ब्याख्या गरे । प्रतिकृयामा उनले आफूले संविधानको सम्मान गरेको,सैन्य कू मा सामेल हुनेहरूलाइ क्षमादान दिएको र मुलुकको शान्ती सुरक्षा सुदृढ होस भनेर सेनाप्रमूखलाइ गृह र रक्षा मन्त्री नियुक्त गरेको स्मरण गराए । उनले संसदले यो प्रस्ताव पास गरेर लोकप्रिय जनमतको अपमान र कार्यपालिकाको अधिकारक्षत्रमा हस्तक्षप गरेको आरोप लगाए । सेना र प्रहरीमा बिभाजन ल्याएर भए पनि अगाडी बढ्ने एलाण्डेको प्रयासलाइ सेना र प्रहरीले अवज्ञा गरे। चिलियन प्रजातन्त्र कसैको बपौति नभएको भन्दै यसको रक्षाको लागि तयार रहन उनले किसान,मजदूर,सबै प्रजातन्त्रवादी र देशभक्तहरूलाइ आह्वान गरे ।

 तर उनले जति जनमतको दुहाइ दिए पनि राजधानी साण्टीएगो तथा देशका अन्य भागहरूमा दृष्य भिन्न थियो । सरकार,मन्त्रीहरू र उनको दलका कार्यकर्ताहरू तिरस्कृत र हाँस्यपात्र बनिसकेका थिए । देशभरीनै लगातार रूपमा प्रदर्शनहरू भैरहेका थिए । यसैक्रममा रक्षामन्त्री जनरल कार्लोसले साण्टीयागोको सडकमा अाफूलाइ गिज्याउने एकजना महिलामाथि गोली चलाएपछी सर्वसाधारणको लछारपछारमा परेर मारिनै थालेको बेला एकजना ट्याक्सी चालकले भगाएर ज्यान बचाइदिएको घटनाले चिलीयन राजनीतिको दिशानै बदलीदियो । यो अपमान र तिरस्कार सहन नसकेपछि उनले सरकारबाट राजीनामानै दिए । एकजना निहत्था महिलामाथी गोली हान्ने बहादुरी गरेको भनेर समकक्षीहरूबीच ठट्टा र कटाक्ष हुनथालेपछि उनले सेनाप्रमूखबाट पनि राजीनामा दिए । सरकारलाइ निरँकुश हुनबाट रोक्ने म्याण्डेटका साथ जनअान्दोलनबाट सरकारमा घुसाइएका उनले आफ्ना पुर्ववर्ति रक्षामन्त्री रेने स्नाइडरको "सरकारमा सेनाको अहस्तक्षपको सिद्धान्त "Schneider Doctrine"मानै अडान राखेपछि उनि असाध्यै अलोकप्रिय बनेका थिए । उनको राजीनामाले सरकारको सेनामाथिको नियन्त्रण विधिवत रूपमा समाप्त गरिदियो भने जनरल अगस्तो पिनोचे सेनापति भए । उनले  "Schneider Doctrine"लाइ "National Security" मा परिवर्तन गरे । यहि नै चिलीयन सैन्य विद्रोहको सिलान्यास थियो ।
११ सेप्टेम्बर १९७३ को एकाबिहानै चिलियन जलसेनाले सामरिक उच्च महत्वको भाल्पारिजो पोर्ट, रेडियो स्टेशन र टेलिभिजन कब्जा गर्यो । यो खबर पाउनासाथ राष्ट्रपति एलाण्डे आफ्नो दलका लडाकू जत्था (Group of  Personal Friends) लिएर राष्ट्रपति भवन ला मोनेडा हानिए । एक घण्टा भित्रै स्थल सेनाले महत्वपूर्ण स्थानहरू कब्जा गरिसकेको थियो भने बाँकी ठाउँमा हवाइसेनाले बमवर्षा गरिरहेको थियो । रक्षामन्त्री लेटलर यस बिद्रोहको प्रथम शिकार बने । उनलाइ रक्षामन्त्रालय पुग्नासाथ पक्राउ गरियो । को-को बिद्रोहमा सामेल छन र क-कसले सरकारको पक्षमा प्रतिकार गरिरहेको छ भन्ने थाहै नपाउँदै राष्ट्रपति एलाण्डे बन्दी बनाइए । बिहान सात बजे शुरू भएको सैन्य कारवाही नौ बजे सफलतापूर्वक सम्पन्न भयो । मध्यान्न बाह्र बजे निर्वाचित राष्ट्रपति होजे साल्भाडोर एलाण्डेको अात्महत्यासँगै चिलि पुर्णरूपमा सैन्य नियन्त्रणमा पुगेको घोषणा गरियो । उनले हरेक बक्तब्यमा उल्लेख गर्न नविर्सने जनता उनको प्रतिरक्षामा कतै देखिएन बरू सैन्य कूको सहायकनै बनेको देखियो । यसरि एकदलीय अधिनायकवादको बिकल्प सैन्यवाद हुन पुग्यो ।

२-भेनेजुएला,असफल कू र ह्युगो चावेज
४ फरवरी १९९२ का दिन सैन्य बिद्रोह ( by MBR-200 coup)मा असफल भएपछि आत्मसमर्पण गरेका लेफ्टिनेण्ट कर्णेल ह्यूगो राफयल चावेजलाइ कू मा सँलग्न अन्य कमरेडहरूलाइ पनि त्यसै गर्न अनुरोध गराउन राष्ट्रीय टेलिभिजन सामू उपस्थित गराइए पछि उनले भनेका थिए-"पोर अहोरा" ! अर्थात अहिलेलाइ असफल । राष्ट्रब्यापी रूपमा प्रशारित उनको सारगर्भित अभिब्यक्तिले सरकारको असक्षमताबाट वाक्क भएका अधिकाँश गरीव भेनेजुएलीहरूको मन छोयो । उनि जेल हालिए तर उनको चर्चा भेनेजुएलाको सिमा नाघेर विश्वब्यापी बन्यो । दुइ वर्षे कारागार बसाइलाइ उनले आफ्नो राजनैतिक मेनुफेस्टेशनको लागि सदुपयोग गरे । नवनिर्वाचित राष्ट्रपति राफायल कल्डेराबाट सन १९९४ मा क्षमादान पाएपछि उनले MBR-200(Revolutionary Bolivarian Movement 200) लाइ फिफ्थ रिपब्लिकन मुभमेण्ट (MVR—Movimiento Quinta República) को रूपमा पुनरगठन गरे । लगत्तै उनि बोलिभेरियनवाद (भेनेजुएलाका प्रख्यात मार्क्सवादी विद्वान साइमन बोलिभरको दर्शनमा आधारित भेनेजुएलेन विशिष्ठता सहितको समाजबाद) को एजेण्डा तयार गरेर १९९८ मा हुने राष्ट्रपतीय निर्वाचनको तयारीमा लागे । चावेज र उनका समर्थकहरूले आमूल परिवर्तनको नारा दिए। यसको लागि विद्यमान सँविधान खारेज गरि अग्रगामी सँविधान निर्माण गर्ने कार्यक्रम तय गरियो । यसले गरिखाने वर्गमा अभूतपुर्व उत्साहको सञ्चार गर्यो । जनमत सर्वेक्षणले १९९८ को मे महिनामा चावेजको पक्षमा ३० प्रतिशत मत देखायो । त्यसको दुइमहिना पछि ३९ प्रतिशत र डिसेम्बर १९९८ मा भएको राष्ट्रपतिय चुनावमा त ५६ प्रतिशत मत ल्याएर उनि विजयी भए ।

कार्लमार्क्स,लेनिन र ट्राटस्कीबाट प्रेरित तथा ल्याटिन अमेरिकन मार्क्सवादी हस्तिहरू साइमन बोलिभर, फेड्रिको ब्रिटो फिगेरो,जोर्गे ग्रेटा,सालभाडोर एलाण्डे,चे ग्वेभारा,फिडेल क्यास्ट्रो,एजक्वेल जामोरा,साइमन रोड्रिगेज,जाँ वालेसा अादिको शिक्षा-दीक्षा र सरसँगतबाट प्रभावित चावेजको समाजबाद (बोलिभेरियनबाद) नोम चोम्स्कीका कृति र बाइबलमा उल्लेखित जिसस क्राइस्टका उपदेशहरूको सारसँक्षप भएको उनको दावी छ । उनको नजरमा जीसस प्रथम समाजवादी हुन । उनका समर्थकहरूले बोलिभेरियनबादलाइ चावेजबाद भन्न रूचाउँछन ।
वाचा गरे अनुसार वर्षदिनभित्रै नयाँ साविधानको लागि जनमत सँग्रह,सँविधानसभाको गठन,नयाँ सँविधान निर्माण र अर्को जनमत सँग्रहद्वारा त्यसको अनुमोदन गरियो । जसले राष्ट्रपतिलाइ असिमित अधिकार प्रदान गर्यो । राष्ट्रपतिय कार्यकाल पाँचबाट छ वर्ष र दुइ कार्यकाल कायम गरियो भने राष्ट्रपतिको प्रत्याव्हानको प्रावधान समेत राखियो । देशको नाम बोलिभेरियन रिपब्लिक अफ भेनेजुएला राखियो । नयाँ सँविधान अनुसार सन २००० मा चावेज पुनः राष्ट्रपति निर्वचित भए ।

यसरी आफु अनुकुलको सँविधान लागू गर्न सफल भएपछि राज्यका सबै अँगमा कडा नियन्त्रण शुरू भयो । अर्थतन्त्रको मेरूदण्डको रूपमा रहेको पेट्रोलियम उद्योग राष्ट्रीयकरण गरियो । सन २००२ र २००३ बीचको एकै वर्षमा ४५,००० मध्य १९,००० व्यवस्थापक र उच्च दक्ष प्राविधिकहरू पजनीमा परे ।  भेनेजुएलाभरि लाखौँ साना उद्यमीहरू आफ्नो व्यवसाय बन्द गर्न बाध्य भए । विपक्षीहरूमाथि बेपत्ता दमनचक्र शुरू भयो । सञ्चारमाध्यमहरूमा चर्को सेन्सरसीप थोपरियो । फलतः ९ अप्रिल २००२ का दिन दुइदिन सम्म देशै ठप्प पार्ने गरि देशको सबैभन्दा ठूलो ट्रेड यूनियन हड्तालमा उत्रियो । साथमा हवाइ सेना र न्याशनल रिजर्भका जनरलहरूले साँकेतिक विद्रोह गरे जसलाइ तुरून्तै नियन्त्रणमा लीइयो । यसको दुइ दिनपछि २ लाख सम्मिलित जनप्रदर्शनमाथि भएको चावेज समर्थक भीजलान्तेहरूको सशस्त्र आक्रमणमा २० जना प्रदर्शनकारी मारिए भने सयौँ घाइते भए । त्यसै साँझ राष्ट्रपति चावेज र दर्जनौँ मन्त्रीहरूलाइ राष्ट्रपति भवनमा सेनाले घेरा हाल्यो । सेनाले उनलाइ २० जनाको हत्याको मुद्दा खेप्ने वा देश छोड्ने मध्य एक बिकल्प रोज्न भन्यो । चावेजले सपरिवार क्युबा पलायन हुने इच्छा ब्यक्त गरे । सेनाले यसको ग्यारेण्टी लियो । त्यसपछि उनलाइ अज्ञात स्थलतिर लगियो । पेड्रो कार्मोना अन्तरिम राष्ट्रपति घोषित भए । उनले व्यवस्थापिका,सर्वोच्च अदालत तथा अन्य सँवैधानिक अँगहरू भँग गरे । तर कार्मोनाको नियुक्तिले उल्टो असर गर्यो । उनको समर्थन सैन्य पँक्तिमा मात्र सिमित रहेको, राजनैतिक पृष्ठभूमी नभएको र प्रयाप्त जनसमर्थन् नरहेको कारणले गर्दा सर्वत्र असन्तुष्टीको लहर पैदा भयो । फलस्वरूप लाखोँ मानिसहरू चावेजको समर्थन गर्दै राष्ट्रपति भवनमा जम्मा भए,मेट्रोपोलिटन प्रहरी मुकदर्शक बन्यो । चावेज समर्थक सुरक्षाकर्मी र जनसमुदाय मिलेर राष्ट्रपति भवन कब्जामा लिए । यसरी जनताको बलमा सैन्य कू असफल भै चावेजको पुनरागमन भयो ।

त्यसपछि भेनेजुएलामा चावेजवाद र उनको सत्ता निस्कँटक अगाडी बढीरहेको छ । भेनेजुएली राज्यसत्ता पूर्णतया चावेजको नियन्त्रणमा रहेको छ । २००३ पछि उनले समाजबाद लागू गर्ने क्रममा आफुखुशी निर्णय गर्दै आइरहेका छन । विधायिकाले यो अधिकार राष्ट्रपतिलाइ प्रदान गरेको छ । २००५ मा सम्पन्न विधायिकाको निर्वाचन प्रतिपक्षीले बहिस्कार गरेपछि पुरै १६७ विधायक उनकै दलका रहेकाछन । २००६ को राष्ट्रपति चुनाव उनले करिव दुइतिहाइ मतले जीते । राष्ट्रपतिय कार्यकालको समयसीमा हटाउने उनको प्रयास २००७ डिसेम्बरको जनमत सँग्रहमा अस्विकृत भए पनि २००९ को मार्चमा फेरी अर्को जनमत सँग्रह प्रायोजन गरि पारित गराइ छाडीएको छ । यसबाट चावेजको आजीवन राष्ट्रपति हुने बाटो खुलेको छ । यी दुबै जनमत सँग्रह पनि प्रतिपक्षले बहिस्कार गरेको थियो ।
यस दौरान ब्यापक रूपमा मानवाधिकारको उलङ्घन गरिएको छ । गएका पाँच वर्षमा ६००० बढी गैरन्यायीक हत्या भएका छन । अक्टोबर २००६ देखी सेप्टेम्बर २००७ सम्मको १ वर्षमा १६५ जना विपक्षी राजनैतिक कार्यकर्ताको सुरक्षाकर्मीद्वारा दिनदहाडै हत्या गरिएको छ । सोहि अवधिमा ६९२ वटा वेपत्ता, अँगभँग र चरम यातना सम्बन्धी रिपोर्ट सार्वजनिक भएका छन । कुटपिट,गालीबेइज्जति र धाक-धम्कीका प्रकरणहरू त गनिसाध्य नै छैन । विपक्षी नेता (माराकाइबो नगरका मेयर तथा २००६ को राष्ट्रपति चुनावमा चावेजका निकटतम प्रतिद्वन्द्वी ) मेनुयल रोसल्सले हालसालै पेरूमा राजनैतिक शरण लिएका छन भने अर्का विपक्षी नेता (कराकस नगरका नवनिर्वाचित मेयर) एण्टोनियो लेडेज्मालाइ सुरक्षाकर्मी लगाएर कार्यालय प्रवेश गर्नबाट रोकिएको छ । २००२ को कू को समर्थन गरेको आरोपमा स्वतन्त्र मिडियाहरूको जिब्रो थुतिएको छ । आधारभूत वस्तुहरूको उत्पादन र वितरण,पेट्रोलीयम उत्पाद र पूर्वाधार सेक्टरमा सरकारले जुनसुकै बेला हस्तक्षप गर्नसक्ने बनाइएको छ भने बैँकहरू राष्ट्रीयकरण गरिएका छन । राष्ट्रपति चावेजले समाजवाद स्थापनाको दिशामा अझ बढी क्रान्तिकारी कदमहरू चालिने वचन दिएका छन । यसरी भेनेजुएलामा निर्वाचनको माध्यमबाटै अधिनायकबाद लागू भएको छ ।

चिलीको विगत र भेनेजुएलाको वर्तमानको संक्षिप्त अध्ययनपछि नेपालको आगतको अनुमान गर्न सहज हुनेछ ।

३-नेपाल कुन बाटोमा
नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशले भेनेजुएलाको झ-झल्को दिइरहेको छ भने माओवादी,सेना र दलहरूबीचको द्वन्द्वले एलाण्डेकालीन चिलीको स्मरण गराउँछ । राजनीतिको दिशा र रफ्तार यहि रूपमा जारी रहने हो भने दलहरूसँग चिलीको मार्ग अवलम्बन गर्नुको बिकल्प रहनेछैन ।  दलहरू यहि स्तरमा कमजोर हुँदै जाने र नेपाली सेनाले तटस्थता (Schneider Doctrine) अपनाउने हो भने माओवादीले चावेजपथ अनुसरण गर्ने पक्का छ । नेपाल लोकतान्त्रीक मार्गबाट विचलित भैसकेको छ । नेपालको चलायमान शक्ति सन्तुलन, बदलिँदो सामाजीक चरित्र र विद्यमान मानसिक बेचैनिको सुक्ष्म अध्ययन गर्दा उपरोक्त दुइ बिकल्प तुलनात्मक रूपमा कम हानिकारक र सँभाब्य विकल्पका रूपमा देखा पर्दछन । चर्चामा आए अनुसारको बँगलादेश शैलिको शफ्ट कू मामाओवादीले संभव हुन दिनेछैन । म्याडागास्कर,गिनी,उत्तर कोरिया र  खमेरकालिन क्याम्बोडियाका बिकल्पहरू पनि हामीसँग उपलव्ध त छन तर ती ज्यादै विवादास्पद र खतरनाक बिकल्पहरू हुन । यी जुनसुकै अवस्थामा अन्ततः नेपाली सेना र माओवादी बीच निर्णायक मुठभेड (Decisive Encounter) वा पारस्परिक अन्तरघुलन  (Reciprocal Adaptation) अपरिहार्य हुन्छ । माओवादीले सेनालाइ साइजमा राख्न सक्यो र एमाले लगायतका सहयोगी दलहरूको गठबन्धन बचाउन सक्यो भने नेपाल भेनेजुएलाको मार्गमा अघि बढ्नसक्ने छ भने सेनाको वर्तमान रूझान कायम रहेको अवस्थामा एमाले-काँग्रेस र अन्य दलहरू एक हुने बित्तिकै मुलुक चिलीको बाटो लाग्न सक्छ । अहिलेको अवस्थामा माओवादी बाहेकको नागरिक प्रशाशन असँभवप्राय छ । भेनेजुएलामा ह्युगो चावेज र उनको पाँचोँ रिपब्लिकन मोभमेण्टको भन्दा नेपालमा माओवादी र प्रचण्डको अवस्था सुदृढ छ । चावेज निःशस्त्र जनसमर्थनको भरमा स्थापित र पुनरस्थापित भएका हुन भने प्रचण्डसँग लोकप्रिय जनसमर्थनसँगै पार्टीका हजारौँ मिलिसिया लगायत प्रशिक्षण प्राप्त जनसेना समेत सुरक्षीत छ । चावेजले उच्च सैन्यसेवामा रहेर आधारभूमी तयार पारे भने प्रचण्ड चिनिया शैलीको दीर्घकालीन सशस्त्र संघर्षमार्फत आधारभूत तहबाट स्थापित भए । यसर्थ फिफ्थ मोभमेण्ट भन्दा माओवादीका जराहरू दह्रो गरि गाडिएका छन । यसखाले नरम वाम कू को बर्खिलाप गर्न अन्तरराष्ट्रीय जगतलाइ पनि कठिन हुने कुराको प्रमाण हो भेनेजुएला ।

निष्कर्षमा दलहरूले चाहेअनुसार माओवादी रूपान्तरण हुने वा जनताबाट टाढिने गुञ्जायस कम भएकोले दलहरूसँग सेनाको मूख ताक्नुको अर्को बिकल्प फिलहाल देखिँदैन । काँग्रेस-एमाले सँग लोकतन्त्रलाइ सफल निकास दिने क्षमता नभए पनि राजनीतिको दीशा बदल्न सक्ने शक्ति विद्यमान छ । त्यो भनेको चिली वा बङ्गलामार्ग नै हो । माअोबादीको परम्परावादी सैद्धान्तिक अडान कायम रहेसम्म लोकतान्त्रीक निकासको सँभावना ज्यादै न्यून छ । यस्तो अवस्थामा ठक्कर खाने दलहरूनै हुन, हार हुने लोकतन्त्रकै हो । माओवादीको आक्रामक नीति,लडाकू र हतियारले जनअनुमोदन प्राप्त गरेर प्रमूख दलहरू जनताबाट तिरस्कृत हुनुनै लोकतन्त्रको पराजय र सैन्यवादको विजय हो । जनताको यस्तै समर्थनबाट हिटलरको उदय भएको हो । जनसमर्थनबाटै साल्भाडोर एलाण्डेको पदार्पण भएको हो भने लोकप्रिय जनमत नभएको भए पिनोचेले दुस्साहस गर्न सक्ने थिएनन न त ह्यूगो चावेजको वापसी नै सम्भव थियो । अब नेपालमा लोकतन्त्र रहने वा एकतन्त्र कायम गर्ने भन्ने कुरा माओवादी र नेपाली सेनाको हातमा पुगेको छ । नेपाली जनता, लोकतन्त्र र लोकतान्त्रिक दलहरू उनिहरूको निगाहभागी बन्दै गएका छन । यस्तो अवस्थामा पनि हाम्रो लोकतन्त्र र हाम्रा पार्टीहरू सकुशल उम्कन सफल भए भने हाम्रा नेताहरू यथार्थमै प्रशँशायोग्य भनेर मान्नुपर्ने हुन्छ ।