नेपाली कांग्रेस केन्द्रीय कार्य समितिको वैठक चल्दा चल्दै विना निष्कर्ष स्थगित भएको छ । कतिपय जिल्लाहरुमा क्रियाशिल सदस्यता वितरण भैरहेको छ त कुनैमा शुरुहुन सकेको छैन । सदस्यता वितरण गर्ने अन्तिम समय र कांग्रेसको राष्ट्रिय महाधिवेशनको घोषित तिथी मितिका दिनहरु विना सुचना गुज्रिसकेको अवस्था छ । त्यही भुमरीको विचमा अल्झेको कांग्रेस आफ्ना पार्टीका सभापति महानायक गिरिजा प्रसाद कोईरालाको महाप्रस्थान पछि मर्माहत वनेको अवस्था छ । श्रद्धेय पार्टी सभापति गिरिजा प्रसाद कोईरालाको देहवसानले कांग्रेस पार्टीलाई मात्र होईन सिगों नेपालको राजनीति र दक्षिण एशिया कै राजनीतिमा समेत प्रभावित पार्न पुगेको छ । सवैको आशा र भरोशाको केन्द्रविन्दु सभापति गिरिजा प्रसाद कोईराला हुनु हुन्थ्यो भन्ने कुरा उहाँको देहवशान पछि अन्तेष्ठिमा उत्रेको मानव सागरले पुष्टि गरिसकेको छ । साच्चिकै गिरिजा वावु उमेरले असिको दशक पार गरेपनि विचार र भावनाका हिसावले युवा अवस्थामा नै वित्नु भएछ जस्तो आभास भएको छ । उहाँको शवयात्रामा उत्रेको युवा विद्यार्थीहरुको भेलले पनि युवा पुस्ता वढी आशावादी रहेछ भन्ने स्पष्टै वुझ्न सकिन्छ ।
गिरिजा वावुको देहान्त भै नै सक्यो । अवको कांग्रेस कसरी चल्छ ? अव नेपालको भविश्य के हुन्छ ? राजनीतिक सहमति र सहकार्यले निरन्तरता पाउला कि नपाउला ? भन्ने अनेक खालका टडकारा प्रश्नहरु हाम्रा सामु छन । गिरिजा वावु विनाको कांग्रेस नेतृत्वले उहाँका सवल पक्षलाई आत्मसात गर्न सक्लान ? यीनै सवालहरुका साथमा नेतृत्वको वागडोर वैधानिक विधिवाट प्राप्त गर्ने र पार्टीलाई जीवन्त पार्टी कसरी वनाउने भन्ने चिन्ता र चासो नेतृत्व तहले लिनु पर्ने पार्टीको प्राथमिकताको विषय हो जस्तो लाग्दछ । विचार र धारणा सवैका आ-आफ्ना होलान तर सवैलाई समेटेर लोकतान्त्रिक विधिवाट व्यवस्थित गर्न हामीले शुरुवात गर्न चाहन्छौं कि चाहदैनौं ?
आज नेपालका सवै राजनीतिक दलहरुको नियती उस्तै उस्तै छ । पार्टी अनेक विचार र धारणाको संग्रह वन्दै विभिन्न संस्करणमा रुपान्तरित भई समयानुकुल वन्नु पर्दथ्यो । विचार र सिद्धान्तको प्रयोगलाई व्यापक वनाएर प्रजातान्त्रिक अभ्यासलाई सुसंकृत वनाएर अगाडी वढन सक्नु पर्दथ्यो । व्यक्ति व्यक्तिको मतभिन्नता र टकरावलाई समग्र पार्टीले व्यवस्थित गर्न सक्नु पर्दथ्यो । त्यो अभाव नेपालका सवै पार्टीहरुले महशुस गरेकै हुनुपर्दछ । कुनै पनि पार्टी गठन,पुर्नगठन र विघटन पछिको पुर्ण एकता विगतका कमी कमजोरीलाई सही व्यवस्थापन गर्न सक्षम वन्न सक्नु पर्दथ्यो । गिरिजा वावुको अभावमा कांग्रेस पुर्नएकता व्यवस्थित वन्न नसक्ने हो कि यहि चिन्ता सवैको मनमा लागेको छ ।
कांग्रेस पार्टी स्थापनाकालमा कस्तो थियो र हाल यसको अवस्था कस्तो छ ,स्थापनाकालका जीवित व्यक्तित्वहरुले मात्रै महशुस गर्न सक्ने कुरा हो । पार्टीको सिद्धान्त आदर्श र त्यसको ढाँचा र व्यवहार वारे धेरैका विभिन्न मतहरु व्यक्त भएको पाईन्छ । पार्टी संचालकले आमुल परिवर्तनकारी सोच राख्नु र समयानुकुल तुल्याई राख्नु जरुरी छ भन्ने पक्षमा मतैक्यता पनि सृजना हुदै गएको छ । पार्टी र पार्टी प्रमुखले प्रत्येक क्षेत्र र मोडमा संघर्ष गर्ने मात्र नभई आधारभुत परिवर्तन वा रुपान्तरणलाई आत्मसात पनि गर्न सक्नु पर्दछ । विकसित देशका पार्टी प्रमुखले गरेको पढने,सुन्ने र देख्ने मात्र होईन कि हाम्रो जस्तो विकाससिल देशका पार्टी नेतृत्वले आफ्नो छुट्टै खाले सोच वनाउन आवश्यक छ । नपाली कांग्रेस पार्टी व्यवस्थापन सम्वन्धि अहिलेको सोचाई र व्यवहारले तिव्र परिवर्तनको लहरलाई वुझ्न र कार्यान्वयन गर्न सकिरहेको छैन । त्यसको सँगसँगै विज्ञानले गरेका नयाँ नयाँ आविष्कारलाई पनि ग्रहण गर्नु थप कार्यभार छदैछ ।
औद्योगिक क्रान्तिको वेला सन् असिको दशक तिर कुनै पनि संस्थालाई एउटा यन्त्रको रुपमा हेर्ने गरिन्थ्यो । पार्टी वा संगठनलाई मेशिन ठानिन्थ्यो जसलाई पार्ट पुर्जाहरु जोडेर निर्माण गर्न,सुधार गर्न,परिवर्तन गर्न,नियन्त्रण गर्न तथा निश्चित नियम र सिद्धान्त भित्र रहेर संचालन गर्ने सोच राखिन्थ्यो । पार्टी र संगठनमा मानिसको उपयोग पुर्जाको रुपमा गरिन्थ्यो । उसको व्यक्तिगत मुल्य र मान्यताको कुनै वास्ता गरिदैनथ्यो । यस्तो यान्त्रिक ढाँचामा आधारित संगठनहरुमा अहिले परिवर्तन आई सकेको छ । जीवित प्राणीको गतिशिलताले संगठनलाई जीवन्त वनाउन सक्दछ । जीवन्त प्रणालीमा मात्र पार्टी वा संगठनको तल्लो इकाई देखि माथिल्लो निकाय समेत समेटिएको हुन्छ भन्ने सोचाई विकसित हुदै गएको छ । जीवन्त प्रणालीमा एउटा पार्टीको अस्तित्व वा संरचना सवै किसिमका पार्टीका सदस्य र शभेच्छुक विचको आत्मनिर्भरता तथा वातावरण र अवयवहरुको गतिशिल सम्वन्धवाट निर्माण हुन्छ । एउटा पार्टीमा आफुमा आईपर्ने हरेक कुराहरुलाई अपनाउदै एउटा जीवन पद्धतिको रुपमा चलायमान भै रहनु पर्दछ । परिस्थितीलाई आफु अनुकुल तुल्याउन आफुलाई नयाा जीवन दिएर अग्रगामी फड्को मार्न सक्ने वनाउनु पर्दछ ।
नयाँ शताब्दीमा प्रवेश संग संगै नेपाली कांग्रेस पार्टीको संगठन ढाँचा यान्त्रिक रुपवाट विकसित गराई नयाँ शैलिमा प्रस्तुत गर्न आवश्यक छ । नयाँ ढाँचाको आधारभुत सिद्धान्त पार्टीका सम्पुर्ण पक्ष र अवयवहरु तथा तिनीहरुको आपसी सम्वन्धलाई सन्तुलित र व्यवस्थित राखेर पार्टीको दृष्टिकोण र लक्ष्य प्राप्त गर्नु हो । पार्टीका प्रत्येक अंगहरु एक अर्को संग सम्वद्ध गराई एउटा एकिकृत सिगों स्वरुपमा विकसित गराई व्यवस्थित गराउनु हो । दुर दृष्टि,लक्ष्य, उद्देश्य र मुल्यले राजनीतिक पार्टीलाई गति र दिशा प्रदान गर्छ, पार्टीमा रहेका संभावना र क्रियाकलापलाई आवश्यक पर्ने तत्व सृजना गर्ने काम गर्दछ । पार्टी भित्रका प्रणालीहरुलाई अगाडि वढन उज्यालो दिने काम गर्दछ । पार्टीको सिद्धान्त र लक्ष्यलाई आत्मसात गरेको सदस्यले वल्ल सवल पार्टी निर्माणमा योगदान दिन सक्दछ । त्यस्तो पार्टी संगठनले मात्र पार्टी सदस्य र शुभेच्छुकहरुलाई वास्तविक मुल्य उपलब्ध गराउन र सेवा प्रदान गर्न सक्दछ । कांग्रेस पार्टीमा सैद्धान्तिक मुल्य र पार्टी सदस्य विचको अन्र्तसम्वन्धको निस्क्रियता नै वर्तमानको जटील समस्या हो । त्यसको समाधान तर्फ पहल आवश्यक छ ।
कांग्रेस पार्टीका समर्थक को हुन - जनता । पार्टीले उनीहरुका अपेक्षित र अनपेक्षित आवश्यकताहरु प्रतिको पहिचान गर्न सकेको छ र कतिको राम्रो संग पुरा गर्न सक्छ ? जनताका समस्या समाधान गर्न वा उनीहरुको संतुष्टिलाई ध्यानमा राखेर आफ्नो प्रतिद्वन्दि तिर जान नदिन के सेवा र मद्दत दिन सक्दछ ? पार्टीले उनीहरु संग दिर्घकालिन सम्वन्ध कसरि स्थापित गरिरहन सक्दछ ? अथवा जनता लाई कसरि पार्टी निर्माण गर्ने विषयमा सधै सम्लग्न गराउन सकिन्छ भन्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गरेको छ ? कांग्रेसले यस विषयमा कुनै वहस,चर्चा र चिन्तन गरेकै छैन । पार्टीको उच्च नेतृत्व यस विषयमा वढी गम्भिर वन्नु वन्नु पर्ने वेला हो जस्तो लाग्दछ ।
पार्टीको जिम्मेवार पदमा वसेका व्यक्तिहरु नै संगठन निर्माणका महत्वपुर्ण श्रोत हुन । सही संगठनकर्ताको छनौट,तिनीहरुको सीप र सिर्जनशिलताको विकास गरेर उनीहरुको कार्यदक्षता र परिचालनमा सुधार ल्याउन सकेमा मात्र प्रभावकारी पद्धति तर्जुमा गर्न सकिन्छ । पार्टी संगठनकर्ताको सिपले व्यक्ति,समुह र सिंगो पार्टीको सिकाई र चिन्तनमा प्रभाव पार्दछ ।कुनै पनि पार्टीलाई अगाडी वढाउने तथा व्यक्ति,समुह र पार्टीगत लक्ष्य,उद्देश्य र आवश्यकतालाई एकआपसमा मेल गराउने अदृश्य तत्व भनेको संस्कार,मुल्य,नैतिक मान्यता तथा पार्टीको मनोवृति हो । संस्कारले मानिसका सम्वन्ध,व्यवहार र क्रियाकलापलाई निश्चित आकार र स्वरुप प्रदान गर्छ । पार्टीको सफलताको निमित्त यो अपरिहार्य र आधारभुत आवश्यकता हुन जान्छ । कुनै पार्टी सदस्यमा संस्कार जर्वजस्ति लादन वा घुसाउन सकिदैन तर संस्थागत संस्कार र मनस्थितिलाई समय समयमा फेरवदल गर्न प्रयत्न आवश्यक हुन्छ ।
नेपाली कांग्रेसलाई जीवन्त पार्टी वनाउन पार्टी नेतृत्वले पार्टीको भविश्य सृजना गर्न, आवश्यक परिवर्तन ल्याउन अत्यन्त राम्रो र सौहार्द संस्कार निर्माण तथा पार्टी सदस्यहरुलाई उनीहरुले गर्न सक्ने कार्य गर्न उत्प्रेरित गराउनु पर्दछ । पार्टी सदस्यहरुमा रहेको सृजनशिलता र प्रतिवद्धतालाई अभिवृद्धि गराउनु पर्दछ । पार्टीको संरचना व्यवहारिक,लचिलो वनाउनु पर्दछ । सरल रणनीति र सहयोगात्मक कार्य पद्धतिको तर्जुमा गरि कार्यान्वयन गर्नु पर्दछ । पार्टी सदस्यलाई अवसर उपलब्ध गराउनु र सुनिश्चित भविश्य निर्धारणको भुमिका निभाउन सक्नु पर्दछ । त्यसैको अभावले कांग्रेस पार्टी यान्त्रिक जडतावाट मुक्त हुन सकेको आभास मिल्न सकेको छैन ।
नेपाली कांग्रेस पार्टीको संस्थागत र संगठनात्मक रुपान्तरणको जरुरी भैसकेको छ । व्यवस्थापन प्रणालीले पार्टीको विशेषता र प्रभावकारिता निर्धारणमा महत्व राख्दछ । यस्तो पार्टीको चरित्रले अर्कोतिर समाजको स्वरुप र भविश्यमा असर पार्दछ । कांग्रेस पार्टीको ढाँचा,व्यवहार र मुल्यलाई प्रभावित पार्ने शक्ति दुई खालका पाईन्छन । परम्परागत सामन्ती प्रथाको अवशेष र त्यसको उपज पद ओगटने काम नगर्ने संस्कार र अर्को पार्टीको यान्त्रिक संचालन ढाँचा । नेपाली कांग्रेसलाई सवल पार्टीका रुपमा रुपान्तरण गर्ने कार्यमा वास्तविक सफलता हासिल गर्नको निम्ति पार्टी र व्यवस्थापनको सैद्धान्तिक र व्यवहारिक पक्षमै आधारभुत परिवर्तन ल्याउन आवश्यक छ । कुनै एउटा पक्षमा आंशिक सुधारले मात्र कांग्रेसको वास्तविक रुपान्तरण हुनै सक्दैन ।
नेपाली कांग्रेस नेपालको सवैभन्दा पुरानो,ठुलो र शक्तिशाली पार्टी हो । कांग्रेस पार्टीको दिशा निर्देशले सिंगो नेपालको दिशा निर्देश गर्दछ । कांग्रेस पार्टी सबल होस र जीवन्त रहोस भन्ने करोडौं नेपालीको मनोचाहना छ । त्याग,निष्ठा र नैतिकतालाई पार्टीको आन्तरिक राजनीतिमा सदृढ गराउन सक्नुपर्दछ । सम्पुर्ण कांग्रेसजनहरुलाई भय र त्रास वाट मुक्त गराउने उद्घोष गर्न सक्नु पर्दछ । पार्टीका सदस्यहरु विचको सम्वन्ध स्वाभाविक र वास्तविक वनाईरहने पद्धति विकास गराउनु पर्दछ । पार्टी सदस्यहरु विचको अज्ञानता वा भ्रम कांग्रेस पार्टीको रुपान्तरण प्रक्रियाको प्रमुख वाधक तत्व वन्न सक्छ । त्यसमा सतर्कता अपनाउन सकेमा मात्र अगाडिका सवै खाले चुनौतिहरुलाई सामना गर्न सक्षम हुने छ र वास्तविक रुपमा रुपान्तरित हुनसक्ने छ ।
पूर्व महामन्त्री ,ने.वि.संघ,केन्द्रीय समिति,
